La Complainte de Pennerez Keroulaz

Le sujet :

                   Forcée par sa mère en 1565 d’épouser François de Chastel, marquis de Mesle, qui fut préféré à deux seigneurs du pays, Kerthomaz et Salaün, dont elle recevait les hommages, L’héritière de Keroulaz serait morte de chagrin au château de son époux, le manoir de Chateaugal.

                 Kerthomaz ainsi que sa mère, frappés d’un coup si cruel, se seraient enfermés dans des cloîtres ou ils auraient fini leurs jours au service de Dieu. Le marquis de Mesle tient dans l’histoire de la Bretagne une place peu glorieuse. En effet Gouverneur de Quimperlé sous la ligue il a fuit la ville, avec des femmes, à moitié nu en pleine nuit pour se réfugier dans son manoir de Chateaugal ou il est resté caché. La tradition populaire ajoute aussi à cette lâcheté une avarice sordide.

Origine : Le texte de la complainte figure dans le Barzaz Breiz édité en 1867. Il y est dit que mademoiselle Marie de Blois serait l’auteur de la découverte de cette Gwerz que Hersart de la Villemarqué aurait aussi entendu chanté en pays Leon.

Les paroles :

I Ar bennherez a Geroulas He devoa un diduel vras En ur c’hoari diouzh an dizez Gant bugale an aotrounez. Evit ar bloaz n’he deus ket graet Rak he danvez na aotre ket Emzivadez eo a-berzh tad Grad-vat he c’herent a vez mat"Va holl gerent a du va zad N’o deus biskoazh karet va mad Nemet c’hoantaet va marv Da gaout war-lerc’h va madoù

II

"Ar bennherez a Geroulas He deus hiriv plijadur vras O tougen ur sae satin gwenn Ha bokedoù aour war he fennNed eo ket botoù lasenet Boas ar bennherez da gaouet Boteier seiz ha loeroù glas Boas ur bennherez Keroulas"Evel-se a gomzed er sal Pa zeue ’r bennherez er bal Rak markiz Melz oa erruet Gant he vamm hag heul bras-meurbet"Me garje bezañ koulmig c’hlas War an doenn a Geroulas Evit klevet ar gomplidi Etre he vamm ha va hiniMe a gren gant pezh a welan N’eo ket hep soñj int deut amañ Eus a Gernev, pa zo en ti Ur bennherez da zimeziñGant he vad hag he anv brudet Ar markiz-se din na blij ket Hogen Kerdomas pellik zo A garan, a garin atav"Nec’het oa ivez Kerdomas Gant an dud deut da Geroulas Karout eure ar bennherez Hag a lavare alies :"Me garje bezañ eostig-noz Er jardin war ur bodig roz Pa zeufe da zastum bleunioù Ni ’n em welfe eno hon-daouMa garje bezañ krakhouad War al lenn a walc’h he dilhad Evit glebiañ va daoulagad Gant an dour a c’hleb he daoudroad"

III

Na Salaun a zegouezhas Da sadorn-noz e Keroulas War e varc’hig du d’ar maner ’Vel ma oa boazet da oberWar an nor borzh pa ’n eus skoet Ar bennherez ’n eus digoret Ar bennherez, o tont er-meaz O reiñ un tamm boued d’ur paour keazh"Pennherezig, din leveret, Peleac’h eo ho tudjentiled ?Aet int da gas ar chas d’an dour Salaun, kae prim d’o sikour.Ned eo ket evit dourañ chas Ez on deuet da Geroulas Nemet evit ober al lez Ra viot furoc’h, pennherez"

IV

Ar bennherez a lavare D’he mamm itron, en dervezh-se : "Abaoe ’mañ ar markiz amañ Va c’halon zo deut da rannañVa mamm itron, ha me ho ped, D’ar markiz Melz n’em roit ket Va roit kent da Berrarrun Pe, mar kirit, da SalaunVa roit kent da Gerdomas, Hennezh en deus ar muiañ gras E ti-mañ e teu alies Hag e lezit din ober lez Kerdomas, din-me leveret, Da Gastelgall ha c’hwi zo bet ? Da Gastelgall ez on-me bet Mad, m’hen toue, n’em eus gwelet. Mad, m’hen toue, n’em eus gwelet Nemet ur gozh sal mogedet Ha prenestroù hanter torret Ha dorojoù bras keflusket. Nemet ur gozh sal mogedet Ennañ ur c’hwregig kozh louet O trailhañ foenn d’he c’haboned Mar defe kerc’h na refe ket

IV suite

Gaou a livirit, Kerdomas, Ar markiz zo pinvidik-bras E zorojoù zo arc’hant gwenn E brenestroù zo aour melen. Hounnezh a vezo enoret A vezo gantañ goulennet.  N’em bezo, mamm, enor ebet Nag ivez n’e c’houlennan ket.  Va merc’h, ankounit an holl-se Tra kent ho mad ne zalc’han-me Roet ar gerioù, an dra zo graet D’ar markiz viot dimezet". Itron Keroulas a gomze Ouzh ar bennherez evel-se Dre m’he doa erez er galon Ha oa Kerdomas he mignon. Ur walenn aour hag ur sined Gant Kerdomas oant din roet O c’hemeris en ur ganañ Me o azroy en ur ouelañ. Dal, Kerdomas, da walenn aour, Da sined, da garkanioù aour, N’on ket lezet d’az kemeret Miret da zraoù ne dlean ket.

 V

Kriz vije ’r galon na ouelje E Keroulas neb a vije O welet ar bennherez keazh O poket d’an nor pa’z ea meaz . Kenavo, ti bras Keroulas, Biken ennoc’h na rin ur paz Kenavo, ma amezeien, Kenavo bremañ, da viken. eorien ar barrez a ouele Ar bennherez o frealze : "Tavit, peorien, na ouelet ket, Da Gastelgall deut d’am gwelet. Me a roy aluzenn bemdez Teir gwech sizhun, dre garantez, Triwec’h palevarzh a winizh A gerc’h ivez kerkoulz hag heiz. Ar markiz Melz a lavare D’e c’hwreg nevez pa he c’hleve : "’Vit kement-all na refot ket Rak va madoù na badfent ket.  Va aotrou, hep kaout ho re, Me roio aluzenn bemdez Evit dastumiñ pedennoù Goude hor marv, d’hon eneoù

VI

Ar bennherez a lavare E Kastelgall, daou viz goude : "Ne gavfen ket ur c’hannader Da zougen d’am mamm ul lizher ? .Ur pajig yaouank a gomzas Ouzh an itron pa he c’hlevas : "Skrivit lizherioù, pa gerfet, Kannaderien a vo kavet. Koulskoude ul lizher skrivas Ha d’ar paj e-berr e roas Gant gourc’hemenn evit e gas Raktal d’he mamm da Geroulas. Pa erruas al lizher ganti A oa er sal oc’h ebatiñ Gant lod tudjentil eus ar vro Ha Kerdomas a oa eno. P’he doa-hi al lizher lennet Da Gerdomas ’deus lavaret : "Likit dipra kezeg raktal Ma’z aimp fenoz da Gastelgall  Itron Keroulas c’houlenne E Kastelgall pa errue : "Netra nevez zo en ti-mañ P’eo stegnet ar perzhier giz-mañ ? Ar bennherez oa deut amañ A zo marv en nozvezh-mañ. Ma eo marv ar benneherez Me a zo he gwir lazherez ! Meur wech he doa din lavaret : D’ar markiz Melz n’em roit ket Va roit kent da Gerdomas Hennezh en deus ar muiañ gras. Kerdomas ha ’r vamm dizeürus Skoet gant un taol ken truezus Zo en em ouestlet da Zoue Er c’hlaostr du, evit o buhez